EKONOMIESE OORSIG: APRIL 2009

Samevatting

Onsekerheid bly die kenmerk oor vooruitsigte vir die wêreld se ekonomieë asook vir die finansiële markte. Wêreldleiers bly egter daartoe verbind om gesamentlik op te tree ten einde die onsekerheid uit die weg te probeer ruim en om hernude aktiwiteite te stimuleer. Intussen neem werkloosheid toe en het die OESO (OECD) sy kommer uitgespreek oor die sosiale en maatskaplike probleme wat die resultaat van die swak ekonomiese toestande is.

Plaaslik is die Reserwebank se Kwartaalbulletin vir Maart 2009 vrygestel wat nie net jongste tendense aandui nie maar syfers vir die jaar 2008 gee. Hieraan sal kortliks aandag gegee word. Die inflasiekoerse bly onderliggend daal en die Reserwebank het die repo-koers met een persentasiepunt verlaag. Die geldvoorraad- en bankkredietsyfers dui op ‘n swak vraag na bankkrediet. Die wisselkoers van die rand sowel as aandeelpryse verloop basies sywaarts maar groot fluktuasies word waargeneem. ‘n Bron van kommer is uitsprake deur politici wat daarop dui dat groter staatsinmenging in die ekonomie te wagte kan wees. Daarby gaan die land die komende maand na die stembus en die uitslag sowel as verklarings wat daarop kan volg, kan verdere onsekerheid oplewer.

Internasionale toneel

Internasionaal word voortgegaan met uitsprake en optredes om vraag te stimuleer. Waarborge dat banke te alle tye bygestaan sal word, indien likiditeitsprobleme ervaar word, kom algemeen voor. Daarby word voortgegaan om groot bedrae likiditeit aan banke en ander ondersteuningsmaatreëls beskikbaar te stel. Om lesers ‘n idee te gee van die omvang hiervan kan gemeld word dat die VSA ekonomie se BBP verlede jaar $14,2 triljoen bedra het. Volgens ‘n verslag deur Bloomberg beloop die bedrag aan ondersteuning wat sover verleen is, reeds $12,8 triljoen. Ander lande het ook groot bedrae hulp verleen alhoewel, relatief tot die grootte van hulle ekonomieë, nie tot dieselfde mate as wat in die VSA sover voorgekom het nie.  

Alhoewel die kommer oor die toestand en die sosiale en maatskaplike gevolge wat daaruit voortspruit begryp word, is daar andersyds tog ‘n mate van kommer oor wat die uiteindelike gevolge kan wees. In dié opsig is die potensiële inflasie gevolge, in die toekoms, ‘n saak wat kommer wek.

Vir die huidige egter is die kommer grootliks toegespits op die sosiale en maatskaplike gevolge wat uit die gebeure voortspruit. Die Oeso verwag byvoorbeeld dat die gemiddelde groeikoers van sy 22 lede lande vanjaar met soveel as 4,3% kan daal. Dit voorspel verdere grootskaalse afdanking van werkers met wat daarop kan volg. Verder blyk dit dat die ontwikkelende lande vanjaar minder hulp van die OESO-lande te wagte moet wees. (Dié bedrag het verlede jaar $119,8 miljard beloop.) Laer hulp saam met ‘n skerp afname in die internasionale handel en daling in kommoditeitspryse, kan dan ook tot aansienlik laer, en selfs negatiewe, groeikoerse vir sekere ontwikkelende lande lei.

Aan die positiewe kant is daar egter ook tentatiewe tekens dat sake tog kan verbeter. Effektebeurse wêreldwyd wil beter neig en gedagtig daaraan dat aandelepryse die werklike verloop van sake vooruit verdiskonteer, is dit ‘n belangrike aanwyser. Die afgelope maand, maandeinde-tot-maandeinde gemeet, het die pryse van aandele van die Dow-30 indeks dan ook met 7,7% verbeter; die Ftse-100 styg met 2,5% en die Nikkei-225 met 7,2% met Europese beurse wat ook opwaarts geneig het. Daarby het van die groot internasionale banke bekendgemaak dat hulle in die eerste twee maande van die jaar weer winste begin toon het. Ook is daar bekendgemaak dat krediet vir die aankoop van woonhuise in die VSA en in die VK toegeneem het. Die Libor-koers neig ook laer.  

Plaaslike toestande

Voordat die mees onlangse korttermyn aanduidings bespreek word, verwys ek allereers na die verloop van enkele sake vir die jaar 2008 soos vermeld in die jongste SARB Bulletin. Van die belangrikste sake, plaaslik en internasionaal, word in die meegaande statistiese tabel aangedui.

• In die jaar 2008 het die reële BBP met 3,1% gestyg (5,1% in 2007) terwyl die reële nasionale inkome met 3,7% toegeneem het. Die feit dat die BNI vinniger as die BBP gestyg het, kan toegeskryf word aan die feit dat die ruilvoet in 2008 met 1,5% verbeter het. Daarenteen was netto primêre inkome vanaf die res van die wêreld minus R73,5 miljard wat 16,2% groter as die van 2007 was.
• Reële bruto binnelandse besteding het in 2008 met 3,1% toegeneem teenoor ‘n styging van 6,0% in 2007. Finale vraag, d w s die somtotaal van reële privaat besteding plus die owerheid se verbruiksbesteding plus vaste investering, het van ‘n 8,1% stygingskoers in 2007 tot 4,3% in 2008 verlangsaam. Privaat vebruiksbesteding is by verre die grootste van die poste genoem (sowat 64%) en dié het in 2008 met 2,3% toegeneem teenoor ‘n styging van 6,6% in 2007. Wat ook belangrik is, is die verandering in voorrade. Dit het in 2008 met R6 461 miljoen gedaal nadat dit in 2007 met R4 177 miljoen gestyg het. In die laaste kwartaal van 2008 was die seisoensaangesuiwerde jaarkoers daling van voorrade ‘n massiewe R21 060 miljoen.
• Reële uitvoer het in 2008 met slegs 1,8% gestyg (7,5% in 2007) terwyl reële invoer eweneens verlangsaam het vanaf 10,0% in 2007 tot 2,2% in 2008. In beide gevalle was die jaar-op-jaar toename in die laaste kwartaal van 2008 negatief. In die tydperk 2000 tot 2008 het reële uitvoer van goedere en dienste met 33,4% gestyg terwyl reële invoer met 92,9% toegeneem het.
• Die indeks van meevallende aanwysers van die sakesiklus het sy hoogtepunt in April 2008 bereik toe dit op 156,9 (2000=100) te staan gekom het. Dit beteken dat die opswaai in die ekonomie wat in September 1999 in aanvang geneem het, meer as 8 jaar geduur het wat dit seker die langste in die land se geskiedenis maak. In die tydperk 2000 tot 2008 het reële besteding (BBB) met 53,3% gestyg terwyl reële produksie (BBP) met 37,9% toegeneem het. Die reële nasionale inkome het met 44,3% verbeter. Dit is egter duidelik dat binnelandse besteding vinniger as produksie en inkome gestyg het. Die ekonomiese opswaai was dus grootliks besteding gedrewe met reële vaste investering wat die grootste styging naamlik 89,7% aangeteken het. Reële voorraadvlakke het in elk van die jare 2000 tot 2007 gestyg met ‘n gesamentlike toename van R69,3 miljard met 2008 die eerste daling daarin van R6,5 miljard.
• In die tydperk 2000 tot 2008 het die reële vaste kapitaalvoorraad met 23,0% toegeneem. Soos uit die hieropvolgende grafiek gesien kan word was daar ‘n welkome verbetering hierin vanaf 2002 na jare van baie lae toenames. Die huidige toevoegings skiet natuurlik nog ver tekort by die stygings wat in die jare 1960 tot laat sewentigs ervaar was. Dit geld veral vir die uitbreiding en modernisering van die land se infrastruktuur

                    Net real fixed capital stock                                

                  Net real fixed capital stock: electricity, gas & water

• Soos verwag kon word indien besteding vinniger styg as inkome, het die lopende rekening van die betalingsbalans onder druk gekom. Waar die lopende rekening van die betalingsbalans in 2002 ‘n oorskot van R9 697 miljoen aangeteken het, het dit sedertdien jaarlikse tekorte getoon met ‘n tekort van R169 150 miljoen of 7,4% van die BBP in 2008. Die kumulatiewe tekort op lopende rekening vir die jare 2003 tot 2008 beloop R545,9 miljard. Daarteenoor was die kumulatiewe oorskot op die finansiële rekening R469,9 miljard met onaangetekende transaksies wat ‘n kumulatiewe surplus van R245,2 miljard toon.

Voorgaande inligting is verstrek om aan lesers die dilemma van die huidige skerp insinking in die ekonomie aan te dui. In die Oese-lande en plaaslik het besteding vinniger as inkome of produksie gestyg. Dit is aangevuur met oorskot kredietverlening. Die gevolg was die groot opbou van wanbalanse waarna al in die verlede op gewys is. Die groot wanbalanse in die RSA ekonomie blyk ook duidelik uit voorvermelde inligting. Dit moet reggestel word en ongelukkig is dit iets wat nie oornag kan of sal gebeur nie.

Wat dui die jongste inligting vir ons aan? Kortliks opgesom die volgende:

• Die inflasiekoers soos gemeet aan hand van die VPI vir die land as geheel het in Maart effens versnel tot 8,6% vanaf 8,4% in Februarie. Beide die prys van goedere en van dienste het versnel, (sien tabel aangeheg), terwyl die stygingstempo van voedsel effens verlangsaam het. Die toename in prysstygings op produksievlak, met invoerpryse bygereken soos dit al die jare gepubliseer is, toon egter ‘n merkbare verdere daling vanaf 6,9% in Februarie tot slegs 4,3% in Maart. Die pryse van ingevoerde goedere  was in Maart vanjaar 8,8% laer as ‘n jaar tevore. Skerp dalings in kommoditeitspryse het hier die toon aangegee.
  
  
• Die toename in M3 geldvoorraad verlangsaam steeds. Jaar-op-jaar gemeet was dit in Maart 13,17% hoër as ‘n jaar tevore. Seisoenaal aangepas en teen ‘n jaarkoers bereken vir die tydperk November 2008 tot Februarie 2009 toon dit ‘n styging van slegs 1,8%, met Februarie op Januarie wat ‘n daling van 6% aanteken. Eweneens was daar ‘n merkbare verlangsaming in die koerstoename van bankkrediet. Hierdie tendense saamgelees met swakker reële vraag en die laer koerstoenames in die PPI inflasiekoers, verklaar die Reserwebank se bereidwilligheid om die repo-koers met een persentasiepunt te verlaag. Soos sake staan kan verdere matige dalings daarin te wagte wees.
  
• Daar is groot gewag in die pers gemaak dat die oorskot op die finansiële rekening in kw4 van 2008 kleiner was as die tekort op die lopende rekening. Wat egter verswyg is, is die feit dat die onaangetekende transaksies ‘n oorskot van R38,6 miljard getoon het. Dit, saamgetel met die res van die transakasies het die betalingsbalans in ‘n surplus van R5,8 miljard gelaat. Die land sal egter nie onbepaald kan voortgaan om groot tekorte op die lopende rekening te handhaaf, sonder ernstige probleme vir die land se internasionale soewereine kredietwaardigheid en die wisselkoers nie. Die gemiddelde verswakking van die rand teenoor ‘n mandjie van geldeenhede in die jaar tot Februarie was dan ook reeds 16,5%.

• Dit wil voorkom asof kommoditeitspryse in VSA$ terme besig is om grootliks sywaarts te verloop met pryse van sekere kommoditeite soos ru-olie, koper en platinum wat selfs hoër neig.

• Die prys van plaaslike aandele het die afgelope maand, maandeinde-tot-maandeinde, ook verbeter vanaf die besonder lae vlakke gemeet teen einde Februarie. Die totale indeks het met 10,3% gestyg, hulpbronne met 14,1%, die finansiële indeks met 10,2% en nywerhede met 5,6%.

Soos verlede maand vermeld, reken ek nie dat die huidige situasie in die ekonomie vergelykbaar met die posisie in 1929-1933 is nie. Terselftertyd egter wil ek waarsku teen ‘n té optimistiese siening dat die huidige ekonomiese aanpassings dalk spoedig iets van die verlede kan wees. Vir die grootste deel van 2009 moet taai ekonomiese en finansiële toestande steeds verwag word met werklike tekens van beterskap nie voor die einde van die jaar nie.

Dan is daar opmerkings deur sekere politici wat kommerwekkend is. Dit wentel om die ekonomiese bestel wat gevolg moet word. So byvoorbeeld het die Minister van Arbeid tydens die opening van die SAOG beraad hom onlangs sterk uitgespreek ten gunste van ‘n sterker sosialisties/kommunistiese bestel. Hy het homself as volg uitgelaat: “Ek is ‘n kommunis en is bly dat kapitalisme,” (die vrye markstelsel), “in ‘n krisis verkeer omdat ons nou meer sosialisme kan hê.”

Die realiteit van die lewe is egter dat die vrye mark veel beter resultate, oor tyd gesien, lewer as ‘n streng beheerde en gereguleerde bestel. Dink maar aan die situasie in Suid Korea vs Noord Korea. Ook in die voormalige Oos en Wes Duitsland en in die voormalige Sowjet Republieke self. Ook gaan dit nie juis baie goed in Zimbabwe nie en ook nie in Kuba nie. Die realiteit van die saak is dat die vrye mark beter daarin slaag om produktiwiteit te verhoog as in ‘n hoogs gereguleerde bestel. ‘n Styging in multi-faktor produktiwiteit is en bly die sleutel tot die verhoging van lewenstandaarde. Ludwig von Mises het hom dan ook in sterk taal uitgespreek teen sosialisme. “Whereas in a capitalist society selfishness invites everyone to the utmost diligence, in a socialist society its makes for inertia and laxity. Under such a socialist mode of production all personal incentives which selfishness provides under capitalism are removed, and a premium is put upon laziness and negligence”  

Die huidige ekonomiese en finansiële probleme is nie as gevolg van die vrye mark nie maar omdat regerings kunsmatig ingemeng het in die werking daarvan. As dit nie was vir die groot toegelate uitbreiding van likiditeit die afgelope paar jaar wat besteding kunsmatige hoogtes laat bereik het nie, sou die huidige probleme nie daar gewees het nie. Dit het groot wanbalanse veroorsaak en dit vra nou om reggestel te word. In die RSA het ons maar dieselfde pad geloop met groot herverdeling en sosialistiese optredes wat stadig maar seker sy wurggreep op die ekonomie verskerp. Immers, ekonomiese groei spruit voort uit voldoende geskoolde arbeid, voldoende besparings en produktiwiteitsgroei.  Dit moet egter ondersteun word deur gesonde fiskale-, monetêre-, handels- en arbeidsbeleidsrigtings. Die huidige bestel faal ten opsigte van die meeste van hierdie vereistes.

A J Jacobs

2009-04-01